Marije

Last van ver-van-m’n-bed-gevoelens?

Literaire zelfzorg
Last van ver-van-m’n-bed-gevoelens? Lees Misschien Esther van Katja Petrowskaja

In februari 2022 begon Rusland haar oorlogsoffensief in Oekraïne. Een oneindige reeks oorlogsberichten, gruwelijkheden en politiek-geografische analyses volgde. Ben je net als vele anderen nu, ruim een jaar later, wat murw gebeuk? Voel je hoe het schouderophalen en wegkijken de overhand krijgt? Hoe jouw aanvankelijke paniek, ontzetting, verontwaardiging en alles-willen-weten plaatsgemaakt hebben voor ongemakkelijke desinteresse? Misschien Esther van Katja Petrowskaja uit 2015 brengt je weer in contact met je meer ontvankelijke zelf én voert je mee naar het Kiev van vóór deze oorlog.

Katja Petrowskaja werd in 1970 geboren in Kiev, in een stad die ‘de twee ergste rampen van de twintigste eeuw’ – het stalinisme en het nazisme – overleefde. Ze groeide op in een naoorlogse Sovjetflat, samen met haar inwonende baboesjka’s, in een familie die van leemtes en stiltes aan elkaar hing. Want wanneer en waarom trok wie uit Petrowskaja’s familie van Polen naar Kiev? Wie van haar verwanten leefden er eerder in Wenen en Odessa? Waarom werd over sommige familieleden nooit meer gesproken, en was zelfs niet duidelijk hoe haar betovergrootmoeder van vaderskant eigenlijk heette – misschien Esther, misschien ook anders?  Petrowskaja gaat in dit geestige, taalspelige én ontroerende boek op zoek naar haar wortels, die door oorlog, de Holocaust en vluchtgeschiedenissen wijd vertakt maar soms ook wreed doorgehakt zijn.

Ze gaat op onderzoek uit in verschillende landen, waaronder ook in Kiev zelf. Hier werd de Joodse bevolking in 1941 door de nazi’s gedecimeerd met een massaslachting bij het ravijn van Babi Jar, wat vervolgens vanaf 1943 door Stalin onder het tapijt werd geveegd omdat niet het leed van Joden, maar de heldhaftige strijd van Russen in het Rode Leger voor de ‘bevrijding’ van Kiev centraal moest staan.

Lees dit boek en Kiev krijgt weer werkelijkheidswaarde. Het leed dat oorlog veroorzaakt – generaties lang – krijgt weer een gezicht. Pittige kost, maar de lichte toon waarmee deze schrijfster haar zware thema benadert, maakt dat je de luikjes voor je ogen wel weer wilt openen.

 

Meer literaire zelfhulp vind je hier: Zelfzorghoek – Culturele Apotheek

by Marije

Samenlezen Odensehuis Andante Utrecht

Samenlezen: meer dan een leesuurtje

SAMENLEZEN: MEER DAN EEN LEESUURTJE

Bij Odensehuis Andante in Utrecht is samenlezen een vaste waarde voor de bezoekers met beginnende dementie. Coördinator Karin Meijer ziet het lage ‘tuttel-gehalte’ als een belangrijke succesfactor. “Het werkt juist niet als je kiest voor simpele gedichten."

Om de week biedt Odensehuis Andante samenlezen aan: een uur samen poëzie en literaire fragmenten lezen. Het is een activiteit die lang kan ‘doorsudderen’, zegt Karin Meijer: “Ineens hoor je dan tijdens de koffie weer een aantal woorden of zinnen uit een van de teksten. Hé, dat is het kwartje, denk ik dan. Met name gedichten roepen associaties en herinneringen op. Ze blijven hangen, omdat ze een emotionele laag aanspreken. Laatst lazen de deelnemers een tekst van Toon Tellegen over een dier dat een warm, fijn holletje had gemaakt. Hij verloor dit fijne huisje en was verdrietig. Later ging het bij de koffie over de woningnood en begon een man linkjes te leggen. Had hij eigenlijk wel een fijn holletje? Zo komt er weer een gesprek op gang.”

Beginnende dementie en lezen
Bij een Odensehuis komen mensen met beginnende dementie: “Deelnemers en naasten vinden het soort activiteiten dat we aanbieden heel belangrijk. 9 van de 10 keer is dat ook de eerste vraag bij de kennismaking. Als je in die beginfase boos, verdrietig of op zoek bent, ben je niet gebaat bij vier keer in de week naar een breiclubje. Een voorleesgroep met een hoog tuttel-gehalte zou ook niet werken. Je hebt vragen zoals wie ben ik, wie was ik, wat is er nog? Mensen willen op waarde geschat worden."

“Een van de deelnemers is oud-docent Nederlands en lezen gaat nu moeilijk. Alsof je de schilder zijn kwast afpakt. In het begin was hij tijdens het samenlezen gefrustreerd. Hij zat in de kring, maar raakte gefrustreerd, omdat hij het gevoel had mee te moeten lezen. De begeleider bood aan om enkel te luisteren. Soms kiest hij nu bewust een plek in de ruimte buiten de groep. Nu hij meer beschouwend kan meedoen, werkt het beter. Hij gaat op in de teksten en geeft rake antwoorden als hij de tijd heeft. Tijd die hij zichzelf eerder niet gunde. Zo zoeken we met de leesbegeleiders van De Culturele Apotheek naar mogelijkheden om mee te doen op een manier die bij je past.”

Samenlezen brengt mensen bij elkaar
De oplossing bij frustratie is in elk geval niet: door de hurken gaan. Karin: “Het werkt juist niet als je kiest voor simpele gedichten. Er zitten teksten tussen die ik ook drie keer moet lezen. Soms ben ik verrast dat iemand dan zegt: ‘Ik hoor er dit in.’ Of de tekst roept iets op in een diepere emotionele laag. Het is ook echt onzin dat literatuur voor hoogopgeleide mensen is. Een vrouw die alleen de huishoudschool heeft gedaan, bleek ineens prachtig te kunnen voorlezen.”

Leesbegeleiders
Samenlezen wordt begeleid door twee leesbegeleiders die zijn getraind door De Culturele Apotheek. Karin: “De ene is een vaste vrijwilliger van ons, die de deelnemers dus ook op andere momenten ziet. De ander komt puur voor het lezen. Ze zijn ontzettend belangrijk voor het succes. Een leesbegeleider moet de methodiek snappen en omarmen, zodat je die vervolgens ook echt bij de mensen kunt overbrengen. De meerwaarde zit in de structuur en manier van begeleiden: eerst voordragen, luisteren, iemand anders aan het woord laten en mensen weten te motiveren om mee te doen. De methodiek van de Culturele Apotheek biedt heel veel ruimte om iedereen een plek te geven. Dat is misschien wel het geheim.”

Als het goed loopt, ontstaat er een bijzondere chemie in de groep: “Iedereen die meedoet, heeft beginnende dementie, maar mensen zitten in andere fases. Ze hebben bovendien uiteenlopende ziektebeelden; vormen van dementie; achtergronden en voorkeuren. Ik vind het ontroerend om te zien hoe dat kleine clubje op hun eigen manier iedereen een taak of rol geeft binnen de groep. Er is een deelnemer die niet meteen kan reageren. Dan zie je dat een deel van de groep ongeduldig wordt. Zijn buurman neemt hem dan mee terug naar de tekst en wijst bijvoorbeeld een woord aan. Of hij herhaalt: ‘Dit vroegen je…’ Zo krijgt hij even de tijd.”

Herkenbaar
De bezoekers van het Odensehuis kiezen zelf of ze meedoen met samenlezen. Voor veel mensen is het uurtje voor literatuur en poëzie nu vaste prik: “Het is fijn als iets na een paar keer vertrouwd voelt en herkenbaar verloopt. Bij samenlezen is nu 70 tot 80 procent van de deelnemers voorspelbaar. Een tijdje was het rustig, maar toen gingen we eerst kijken: wat gebeurt hier nou? Kennen ze het kunstje wel en zijn ze verveeld? Of zijn er gewoon een aantal doorgestroomd naar de dagbesteding; met vakantie of ziek? Het laatste bleek het geval en we zijn gewoon doorgegaan.”

Ten slotte: Karin is vaak alleen op de achtergrond aanwezig tijdens de samenleessessies. Wordt ze zelf eigenlijk ook geraakt door de teksten die ze hoort? “Ja, heel vaak eigenlijk. Ik denk dat ik elke keer wel even denk: jammer dat ik niet even aan kan haken. Dat komt door de teksten, maar ook door wat er ontstaat in de groep. Die combinatie is echt heel waardevol.”

 

Wil je meelezen in Odensehuis Andante of meer weten? Kijk op Wekelijkse activiteiten - Odensehuis Andante (inloophuisandante.nl)

by Marije

Volop inloopspreekuren in de Boekenweek

Volop inloopspreekuren in de Boekenweek

De Boekenweek komt er weer aan! Een heerlijke week om je onder te dompelen in al het moois dat  literatuur te bieden heeft. En: een week vol kansen om een hoogstpersoonlijk boekenrecept te bemachtigen. Want de Culturele Apotheek houdt op maar liefst 5 verschillende locaties een inloopspreekuur Boeken op Recept. Dus worstel jij met het boekenweekthema – je identiteit, of de rekbaarheid daarvan? Of met andere alledaagse levensvragen? Kom langs, stort je hart uit en ontvang  je eigen boekenrecept op maat.

 

Hier vind je ons in de Boekenweek 2023:

by Marije

Last van saaiheid? Lees Frankenstein van Mary Shelley!

Last van saaiheid?

Vind je het leven maar saai? Ben je wel een klein beetje uitgekeken op die ene persoon of die paar huisgenoten die je elke dag helemaal suf mag knuffelen omdat ze tot jouw huiselijke kring behoren? Weet je echt niet meer hoe je nog leven in de brouwerij zou kunnen brengen in het zoveelste Zoom-werkoverleg met je collega’s? Word je niet koud of warm van de aangekondigde coronaversoepelingen, hoe hard anderen ook staan te juichen bij de eerste avondzonnestralen op hun pas heropende lievelingsterras?  Maakt het hart zelfs geen sprongetje als je denkt aan de zomervakantie, omdat je onder avontuur iets anders verstaat dan met FFP2-mondkapje op, PCR-test op zak en NederlandWereldwijd-app op de telefoon het Nederlands grondgebied verlaten?

Hoog tijd om je hartritme weer eens wat omhoog te jagen met een spannend boek van de bovenste plank. Reis twee eeuwen terug en laat je meeslepen door een horrorverhaal dat z’n weerga niet kent: Frankenstein, van Mary Shelley. Een klassieker die je ooit in je leven gelezen moet hebben, en nu is het moment.

Frankenstein vertelt het verhaal van de wetenschapper Viktor Frankenstein die aan het experimenteren slaat om uit menselijke en dierlijke resten een levend wezen te scheppen. Dat lukt, maar zijn creatie blijkt spuuglelijk.

O! Geen sterveling zou de aanblik van dat afgrijselijke gelaat kunnen verdragen. Een mummie die opnieuw tot leven was gewekt kon niet zo afstotelijk zijn als die stumper. Ik had naar hem gekeken toen hij onvoltooid was, en toen was hij al lelijk, maar toen die spieren en gewrichten eenmaal konden bewegen, werd hij een ding dat zelfs Dante niet had kunnen bedenken.

Het monster wordt vanwege zijn afstotelijkheid door iedereen gemeden, en wordt daar bepaald agressief van. Hij eist dat Victor een vrouw voor hem maakt die net zo lelijk is als hij, om bij thuis te kunnen komen, maar Victor krijgt second thoughts bij zijn creatiedrift. Hoe het afloopt verklappen we hier niet, maar dit allereerste sciencefictionverhaal ooit gepubliceerd zal elk gevoel van saaiheid al snel verdrijven. Dit boek wil je gegarandeerd uitlezen zodra je eraan begonnen bent.

Grappig extra feit 1: het eerste idee voor de roman ontstond in een gezelschap dat net als wij het afgelopen jaar in een soort van tijdelijke lockdown zat. In 1816 verblijft auteur Mary Shelley, dan 19 jaar oud, met een aantal vrienden (onder wie Lord Byron) aan het Meer van Genève. De hele zomer regent het pijpenstelen, dus het logeerpartijtje bestaat uit noodgedwongen veel binnen zitten en elkaar spookverhalen vertellen. Ziedaar de werkelijke geboorte van het monster van Frankenstein.

Grappig extra feit 2: schrijfster Jeanette Winterson kwam in 2020 met een intrigerende roman die Victor Frankenstein pardoes de huidige tijd in katapulteert: Frankusstein. Om meteen na Frankenstein te lezen. Ook onze hedendaagse toekomst is overduidelijk allesbehalve saai.

 

Mary Shelley
Frankenstein
L.J. Veen Klassiek, 2015 (oorspronkelijk 1818)

Jeanette Winterson
Frankusstein
Atlas Contact, 2019

by Marije

Beginnende dementie en samenlezen: onderzoek door Aagje Swinnen

Professor Aagje Swinnen: “Samenlezen laat mensen die leven met dementie tot expressie komen”

Professor Aagje Swinnen: “Samenlezen laat mensen die leven met dementie tot expressie komen”

Onder leiding van professor Aagje Swinnen van de Universiteit Maastricht vindt momenteel een onderzoek plaats naar de ervaringen van deelnemers aan onze samenleesgroepen in coronatijd. Wat brengen literaire teksten hen zoal in deze bijzondere periode? Swinnen deed eerder onderzoek naar het gebruik van poëzie en verhalen in de dementiezorg en is daardoor geïnteresseerd geraakt in de samenleesgroepen van de Culturele Apotheek. Onlangs trad ze toe tot onze geheel eigen ‘Medische Tuchtraad’, een comité van aanbeveling dat onze activiteiten een warm hart toedraagt en waar nodig de vinger aan de pols houdt. Een kennismaking.

Aagje Swinnen heeft een profileringsleerstoel in Aging Studies aan de Universiteit Maastricht, waar zij ook het departement Literature and Art leidt. Ze studeerde ooit Nederlandse en Zweedse Taal- en Letterkunde in Gent, maar is nu al jaren actief op het gebied van Aging Studies. “Dat is de studie van leeftijd in sociaal-cultureel perspectief”, licht Swinnen toe. “Culturele gerontologie, noem ik het ook wel eens. Ik verdiep me in de culturele betekenissen van ouder worden en bestudeer representaties van ouder worden in literatuur, film en fotografie.” Een paar jaar geleden startte ze voor onderzoeksdoeleinden bijvoorbeeld een leesgroep waarin oudere mensen romans lazen over ouder worden. “We leven in een tijd met heel veel ageistische beelden zoals dat heet: allerlei stereotiepe, negatieve en pessimistische verhalen over ouder worden. Ik was benieuwd hoe mensen die ouder worden daar zelf over denken. In plaats van dat te onderzoeken met een vragenlijst of door middel van interviews, leek het me veel interessanter en inzichtgevender om ze boeken te laten lezen waarin het thema ouder worden een grote rol speelt. Ik liet ze daar samen over praten en keek welke reflecties ze gaven en welke eigen ervaringen met en opvattingen over ouder worden daarbij aan bod kwamen.” Een artikel over het lezen van Het geheime dagboek van Hendrik Groen verscheen in 2019 in het Journal of Aging Studies. Artikelen over andere boeken die de groep las, zoals Mevrouw Verona daalt de heuvel af van Dimitri Verhulst en Gestameld liedboek van Erwin Mortier, staan nog op stapel.

Alzheimer Poetry Project
Interessant is ook het onderzoek dat Aagje Swinnen deed naar literatuurinterventies in de dementiezorg. “Met een Fulbright-beurs ben ik naar de Verenigde Staten gegaan, waar in het New York Memory Center allerlei artistieke interventies plaatsvinden voor en met mensen met dementie. Ik heb me daar bekwaamd in de methode van het Alzheimer’s Poetry Project die Gary Glazner heeft ontwikkeld. Die draait om het samen declameren van poëzie en het samen gedichten maken door het stellen van allerlei open vragen. Door te werken met ritmes en meeklappen kan iedereen meedoen, hoe ver gevorderd in de dementie ook. Het was heel mooi om te zien voor hoeveel energie, expressie en verbinding deze methode zorgt.” Terug in Nederland gaf Swinnen workshops in twee verzorgingshuizen in Maastricht om de methodiek ook hier te introduceren.

Het samenlezen dat de Culturele Apotheek doet, onder meer met mensen met dementie, kan in Swinnens ogen net als de Amerikaanse poëziemethode bijdragen aan “de affirmatie van de persoon”. “Activiteiten voor mensen die leven met dementie zijn vaak op reminiscentie gericht, om herinneringen te stimuleren, een soort ‘prestatie’ dus. Ik denk dat het belangrijk is om in het moment zelf te zijn en mensen op verschillende manieren tot expressie te laten komen. In New York zag ik hoeveel open vragen als ‘Wat zou jij zeggen tegen iemand van wie je houdt’ opleverden. Daar komt dan zoveel humor en persoonlijkheid naar boven en ontstaat er verbinding in de groep. Het samenlezen met zijn dialogische aanpak heeft diezelfde potentie.”

De kracht van verbeelding
Ook de andere activiteiten die de Culturele Apotheek ontplooit, volgt Swinnen al een tijdje met belangstelling. “Alles wat mensen aanspoort tot lezen, is wat mij betreft van levensbelang. Of lezen je tot een beter mens maakt, weet ik niet, daarover heb ik dubbele gevoelens. Stalin was immers heel belezen, maar toch een vreselijk mens. Maar ik ben er wel van overtuigd dat lezen heel belangrijk is om je in de wereld te kunnen bewegen als mens. Het biedt je de kracht van verbeelding. Dat zie je nu in tijden van corona: we moeten ons nu zien te redden met onze verbeelding. Lezen kan onze geest inspireren en ons overal brengen.”

Aagje Swinnen schreef over haar onderzoek naar samenlezen en andere literaire interventies voor mensen die leven met dementie dit artikel: Swinnen - Poetry and dementia - dec21

by Marije