Literatuur delen in coronatijd

Literatuur delen in coronatijd: voorleesfilmpjes per Whatsapp

Onze samenleesgroepen voor ouderen met geheugenproblemen vielen half maart stil. Om toch literatuur te delen en daarover in gesprek te gaan, nemen we wekelijks een filmpje op waarin we een gedicht of kort verhaal voordragen en een vraag stellen om nog wat op door te kauwen. We lazen bijvoorbeeld het gedicht 'Zo’n dag' van Atze van Wieren over het begin van de lente en vroegen onze samenlezers wat hun een lentegevoel geeft. Volgens Natalia, coördinator van het Odensehuis in Amstelveen, bleken de wekelijkse filmpjes een groot succes: "Ze zorgden echt voor continuïteit. We kunnen op die manier samen met onze bezoekers een soort structuur behouden, ook al kunnen we niet samenkomen. Daar zijn we superblij mee." Sommige filmpjes kun je ook bekijken via Odensehuis TV.

 

Zo’n dag

 

Zo’n dag,

waarop de lucht vol luchtigheid is,

lentewind plagerig achterom sluipt,

van zoveel niet benoembaars bol staat,

Parijs vlakbij is, Granada om de hoek.

 

Zo’n dag,

waarop het frisgerokte meisje

van de buren hoog moet reiken

naar knoppen in hun kersenboom,

wind de verleiding niet weerstaat.

 

Zo’n dag,

waarop ik gebukt mijn tuin spit,

op harde resten winter stuit,

ijs vind in verborgen hoeken,

wat was toegedekt weer bloot leg.

 

Atze van Wieren

Dagkalender van de Nederlandse en Vlaamse Poëzie

 


Hersengymnastiek voor ouderen met dementie

HERSENGYMNASTIEK VOOR OUDEREN MET DEMENTIE

Iedere vrijdagochtend leest een groep senioren ‘met geheugenproblemen’ in Odensehuis Het Schouw passages uit romans en gedichten, samen met een leesbegeleider van de Culturele Apotheek. Het blijkt een schot in de roos. “Het samenlezen zorgt ervoor dat je moet nadenken.

Door: Joost Zonneveld / Foto: Xander Remkes

Het Odensehuis in Amsterdam-Noord biedt ouderen die in verzorgingshuis Het Schouw of in de buurt wonen een plek voor ontmoeting. Een bonte mix van mensen, al dan niet met dementie, komt hier regelmatig bijeen. Sinds februari verzorgt de Culturele Apotheek wekelijks een samenleesgroep. Al snel groeide het uit tot een van de populairste activiteiten van het inloophuis. Om eens te zien en te horen hoe het er in deze samenleesgroep met kwetsbare ouderen aan toe gaat, mag ik een paar keer aanschuiven.

Goed voor het geheugen

Elke vrijdag komen de ouderen tussen tien en half elf een voor een binnenlopen. Sommigen met gekromde rug en rollator, anderen kunnen het zonder hulpmiddelen af. Twee ouderen die als vrijwilliger in het inloophuis actief zijn, zijn druk bezig koffie en thee klaar te maken en leggen koekjes op een bord op tafel. Een van de twaalf aanwezige ouderen zegt tegen me dat ze heel benieuwd is wat er vandaag gelezen gaat worden. Het samenlezen is voor deze mensen een wekelijks uitje. Niet zozeer naar andere oorden, maar terug naar eigen herinneringen en naar de verhalen van de andere aanwezigen. “De teksten leiden altijd wel tot een interessant gesprek,” zegt een vrouw die bijna geen samenleesbijeenkomst overslaat. En dat gesprek naar aanleiding van een gedicht of een passage uit een roman is de essentie van het samenlezen, zo had ik al gehoord van Marije en Akke van de Culturele Apotheek. In Engeland en België worden al jaren goede resultaten behaald met samenleesgroepen, ook bij mensen met dementie. Engelse onderzoekers concludeerden dat dementiesymptomen aantoonbaar afnamen door samenlezen en dat het geheugen van de deelnemers verbeterde.

Stof tot nadenken

Tijdens een van de sessies waar ik bij ben, leest de groep een passage uit het boek Slaap! van Annelies Verbeke. De verteller ligt wakker, valt in slaap, droomt – of is hij toch weer wakker? Het is zeker geen gemakkelijke tekst: het taalgebruik is bloemrijk en niet alle zinnen in het verhaal zijn voor één uitleg vatbaar. Zo heeft de verteller het over 'de kwaadste uren van de nacht' als hij midden in de nacht wakker ligt, over 'een rustige onbestemdheid' tijdens een droom en over het feit dat tijdens de terugkerende droom 'nooit een gesprek met de potvis heeft plaatsgevonden'. Genoeg stof om bij stil te staan dus. Om samen te bedenken hoe je de tekst zou kunnen begrijpen en om te bespreken wat de tekst zoal oproept aan eigen verhalen en ervaringen.

Gesprek over dromen

Lia, deze vrijdag leesbegeleider van dienst, heeft de tekst eerst hardop voorgelezen. Dan vraagt ze wat de deelnemers denken van de tekst. “Die meneer heeft het maar druk in zijn droom,” is een eerste reactie. Een ander: “Omdat ik na vier uur 's nachts niet meer kan slapen, vind ik dat dat ook de kwaadste uren van de nacht zijn.” Een van de andere aanwezigen: “Het is iemand die niet graag alleen in bed ligt”. Waarop nog weer een ander reageert met: “Er is ook een omhelzing in de droom, dat zijn de mooiste dromen.” Een paar aanwezigen gniffelen, waarna een stilte valt. Een deelnemer onderbreekt die met de opmerking: “Ik kan mij eigenlijk nooit herinneren wat ik gedroomd heb.” Ik denk dat dit het gesprek zal laten stokken, maar er komen juist allerlei vragen op bij andere aanwezigen. “Waarom dromen we eigenlijk, wat is het nut ervan?” En: “Ik heb wel eens iets gedroomd wat later ook echt gebeurd is.” Hierop wordt ingehaakt door een vrouw die zegt dat ze soms, als ze half wakker is, hoopt dat haar droom in het echt doorgaat.

Een vrouw die leeft met een vergevorderde vorm van dementie, mengt zich ook in het gesprek. “Ik droom niet meer”, zegt ze. De man die naast haar zit zegt dat hij dromen niet leuk vindt. Leesbegeleider Lia vraagt waarom niet. “Ik werkte vroeger in de boekhouding en ik had altijd te veel werk. Dat komt in dromen vaak terug. Dan zie ik een groot bureau met stapels werk.”

Samen bezig zijn

De passage uit de roman Slaap! blijkt aanleiding voor een gesprek waarin de deelnemers alle vrijheid voelen iets te zeggen, over wat zij dromen, wat in hun gedachten opkomt tijdens slapeloze uren en over wat hun dromen of doorwaakte gedachten voor hen betekenen. Het zijn onderwerpen waar de meeste deelnemers niet vaak over praten, maar die hen wel bezighouden. Marina vertelt me na een van de bijeenkomsten: “Wij zitten in een omgeving waar eigenlijk niet meer zoveel hoeft, maar het samenlezen zorgt ervoor dat je moet nadenken. Over de tekst, maar ook over wat andere mensen daarover te zeggen hebben.” Samenlezen vraagt dus inspanning van de deelnemers in een omgeving waar die normaal gesproken nauwelijks gevraagd wordt. Een ander legt de nadruk op de meerwaarde van de gemeenschappelijke activiteit, zoals Frans: “Je bent samen ergens mee bezig. Als we hier met elkaar eten, zeggen de meeste bewoners nauwelijks iets. Maar met het samenlezen is dat anders. De teksten gaan altijd ergens over en het is wel mooi om te horen hoe iedereen over een onderwerp denkt en om daar dan over te praten.”

Een ander gesprek

Na een uur lezen en praten, sluit Lia de bijeenkomst af. Een paar ouderen schuiven door naar een andere tafel waar even later een lunch geserveerd zal worden, anderen vertrekken weer naar huis. Jonne Meij, coördinator van het Odensehuis Het Schouw, vertelt me dat ze erg enthousiast is over het samenlezen. “Het heeft veel verschillende positieve effecten. Het is voor de ouderen in de groep hoe dan ook belangrijk en leuk om samen te komen, om elkaar te ontmoeten. En ik ben verrast door de manier waarop in de groep over de soms best moeilijke teksten gesproken wordt. Normaal gesproken is er niet zo veel variëteit in de gesprekken, maar dat is tijdens het samenlezen anders. Dan komen herinneringen en soms ook hele verse ervaringen ineens samen, durven de deelnemers die ook te delen met de groep en wordt er met aandacht naar elkaar geluisterd. Ik zie sommige ouderen ook echt groeien, zij leven helemaal op.” En dat is ook het gevoel dat ik overhoud na enkele bijeenkomsten te hebben bijgewoond. De deelnemers hebben echt zin om uitgedaagd te worden en voelen geen barrière om herinneringen of gevoelens te delen. Het is bijzonder om mee te maken hoe de ouderen, al dan niet beperkt door (een lichte vorm van) dementie, geconcentreerd bezig zijn met de teksten en met elkaar. Er is bij de deelnemers een sterke behoefte aan een meer diepgaand gesprek dan gebruikelijk is, iets wat mooi is om te zien. Als de lunch geserveerd wordt, vertrek ik met de gedachte dat het samenlezen echt iets waardevols teweegbrengt in het leven van de mensen van het Odensehuis.


Dit zijn onze vrijwilligers!

DIT ZIJN ONZE VRIJWILLIGERS!

Voor de begeleiding van onze samenleesgroepen hebben we een eerste lichting enthousiaste vrijwilligers in training. Alberdien, Regien, Ingrid, Wilma, Hilda en Lia durfden het met ons aan om te pionieren en deze voor Nederland nieuwe methodiek uit te proberen en verder te verbeteren. Inmiddels heeft bijna iedereen een vaste groep en daarmee kunnen de samenleesgroepen straks ook na afloop van de pilot doorgaan.

Meer weten over onze training en de mogelijkheden om daar aan mee te doen? Kijk hier of neem contact met ons op via vraag@cultureleapotheek.nl


Biblionet Drenthe leest ook samen!

BIBLIONET DRENTHE LEEST OOK SAMEN!

'Bijzonder aan samenlezen is dat iedereen mee kan doen'

Biblionet Drenthe ondersteunt de bibliotheken van de negen gemeenten in de provincie Drenthe. Educatie- en innovatie-adviseur Marleen Herbers probeert mooie ideeën en projecten van buiten de provincie te introduceren in de Drentse bibliotheken. Op het gebied van samenlezen werkt zij samen met de Culturele Apotheek. Wat spreekt haar aan in samenlezen? En wordt er al samengelezen in Drenthe?

Door: Joost Zonneveld

Is samenlezen nieuw in Drenthe?

“Wij hebben al lange tijd een groot netwerk van literatuurclubs in de provincie. De deelnemers aan die clubs lezen per jaar minstens vijf romans en praten daar vervolgens met elkaar over. Dat moedigen wij zeer aan, want lezen is verrijkend voor iedereen, van nul tot honderd. Maar shared reading zoals dat in Engeland ontwikkeld is en het samenlezen zoals de Culturele Apotheek in Nederland doet, is voor een veel bredere groep geschikt. Wij zijn daar erg enthousiast over en zijn daar inmiddels ook mee gestart.”

Hoe werken Biblionet Drenthe de Culturele Apotheek samen?

“Akke en Marije zijn bij ons voorlichting komen geven over samenlezen en hebben vervolgens medewerkers van bibliotheken en andere vrijwilligers getraind. Hoe leid je een gesprek op een natuurlijke manier? Wat kan je verwachten tijdens een groepsgesprek? Hoe geef je iedereen aandacht en zorg je voor een veilige omgeving? Dat soort vragen komen dan aan bod. En hoe je geschikte teksten vindt die je samen kan lezen. Dat laatste is nog wel een uitdaging, zelfs voor mijn collega's die vanwege hun werk geïnteresseerd zijn in literatuur.”

Waar wordt nu samengelezen in Drenthe?

“We zijn in bibliotheken in drie gemeenten begonnen. Daar kan iedereen die maar wil, aanschuiven. Dat is een succes. Hoewel we aangeven dat niemand verplicht is iedere week te komen, gebeurt dat wel. En vaste lezers nemen ook weer bekenden mee. Dat de deelnemers zich niet hoeven voor te bereiden, dat je aan de hand van verschillende teksten met elkaar kan bespreken wat je opvalt, ontroert of ineens herinnert, wordt zeer gewaardeerd. Ook omdat mensen dat van elkaar ook interessant vinden om te horen. Dat hoor ik duidelijk terug van de gespreksleiders.”

“Daar zijn wij inderdaad mee bezig. We willen groepen opzetten voor mensen die in een sociaal isolement zitten en voor mensen met een licht psychische stoornis. Het kan een manier zijn om weer een sociaal netwerk op te bouwen, dat mensen elkaar bij de supermarkt herkennen en een praatje maken. Over het opzetten van die groepen vindt momenteel overleg plaats met verschillende maatschappelijke organisaties. En we hopen binnenkort te beginnen met een eerste groep in een gevangenis. Wij denken dat samenlezen ook daar tot een ander gesprek kan leiden.”


Nieuwe samenleesgroepen van start

Nieuwe samenleesgroepen van start

De afgelopen maanden zijn we druk bezig geweest om nieuwe samenleesgroepen voor te bereiden in Amsterdam. En dat is gelukt! In november gaan we starten met een samenleesgroep voor jongeren, in samenwerking met Kamers met Kansen, en voor buurtbewoners in Oud-Oost in buurtcentrum Kraaipan. Later volgen een aantal groepen voor ouderen en lezen we door bij buurthulp/LT in de Indische Buurt. En na Amsterdam Oost volgt ook Amsterdam West. Daar starten we in het voorjaar.

Maar liefst acht enthousiaste vrijwilligers hebben zich bij ons gemeld om al deze groepen mogelijk te maken. We hebben er zin in!


Hoera! Subsidie voor samenlezen

Van verschillende fondsen hebben we subsidie gekregen om onze pilot met samenleesgroepen uit te breiden! Dit najaar starten we met samenlezen voor jongeren, ouderen en buurtbewoners in Amsterdam Oud-Oost. De subsidies maken het niet alleen mogelijk om nieuwe groepen te starten, maar ook om vrijwillige leesbegeleiders te trainen, een website te maken, de aanpak te professionaliseren en te beschrijven en meer onderzoek te doen naar wat het deelnemers nou eigenlijk oplevert, dat samenlezen. Binnenkort meer.

Met dank aan:

 


Samenlezen werkt!

Literatuur maakt gevoelens en verhalen los. Dat maakten de twee ‘testgroepen’ waar we de afgelopen maanden mee samenlazen wel duidelijk. In een buurthuis in Amsterdam Oost lazen we met buurtbewoners van allerlei leeftijden en achtergronden. Ook lazen we met een groep ouderen – een gemengde groep van dementerende bewoners en mensen met somatische klachten die de dagbesteding bezoeken - in het Amsterdamse Flevohuis. Dit vonden de deelnemers ervan:
“Ik vind het erg leuk. Je gaat door het lezen op een andere manier naar dingen kijken.”

“In mijn eentje lees ik niet, maar zo vind ik het echt leuk."

"Ik vind het boeiend om te merken dat je uit een en hetzelfde verhaal zulke verschillende dingen kunt halen. Door over een tekst te praten, krijg je veel meer kanten van een tekst mee, zie je veel meer."

“Het helpt om beter woorden te begrijpen” (deelnemer die haar Nederlands wil verbeteren).

"Ik lees uit mezelf nooit gedichten. Maar als je het samen leest is het best leuk en kun je er veel uit halen."

Jerrit Vellinga organiseert de activiteiten in de buurtontmoetingsruimte in de Amsterdamse Indische Buurt waar we samenlezen en leest zelf ook trouw mee: “Een gedicht of kort verhaal, bij de eerste lezing staat het nog op afstand. Maar als we er in de groep over doorpraten komt het steeds dichterbij. Soms stoort een tekst, maar vaker ontroert het me, want zijn er mooie en ware woorden gegeven aan iets wat in mij leeft of in iemand anders van de groep. Vaak zorgt zo'n tekst onder begeleiding van Akke of Marije voor echte, onderlinge ontmoeting. Dat vind ik heel bijzonder.”

Ook trainden we al een groep enthousiaste leesbegeleiders-in-de-dop bij Biblionet Drenthe, waar het plan is opgevat om na de zomer op verschillende plaatsen in de provincie ook te gaan samenlezen. Marleen Herbers, die het samenleesproject bij Biblionet trekt, vertelt waarom: “In Drenthe is vanuit Biblionet Drenthe enthousiast gestart met shared reading bijeenkomsten in een aantal gemeenten. Juist vanwege de vele toepassingen van deze bijeenkomsten wordt het omarmd door bibliotheekmedewerkers. Het brengt mensen op een aangename, laagdrempelige manier in aanraking met literatuur en wat dat met jezelf en je gevoel kan doen. Dit in de prettige omgeving van de bibliotheek maakt dat het ook perfect past bij de maatschappelijke rol van de bibliotheek.”
Wat ons betreft wordt er straks op nog veel meer plekken samen gelezen. Wij starten na de zomer diverse nieuwe groepen, onder meer een speciale groep voor jongeren (i.s.m. Stichting Lezen). Meer over ons samenleesinitiatief lees je hier.


Vanaf 8 juni nieuwe samenlees- groep in Amsterdam

In juni starten we met een nieuwe samenleesgroep. In Cafe LT in de Amsterdamse Javastraat lezen we op donderdagochtend met buurtbewoners verhalen, gedichten en fragmenten uit de literatuur. We lezen voor en we lezen samen, hardop. En we praten over wat de tekst met iedereen doet. Herken je er iets in? Vind je het mooi of juist niet? Zet het aan het denken? Wat brengt het zoal boven? Het is leuk, interessant en ontspannend. Een van onze vaste lezers, Rene, zei: 'Wat ik zo leuk vind, is dat jullie ons zo aan het kletsen krijgen'. En dat is precies waar het bij samenlezen om draait: verhalen lezen en verhalen delen.

  • Vanaf 8 juni, iedere donderdagochtend
  • Van 10.30 tot 11.30 uur
  • Cafe LT, Javastraat 118, Amsterdam

Meer weten over ons samenlees-initiatief? Kijk op www.wijlezensamen.nl (nu nog gelinkt aan deze website) of neem contact met ons op. Dat kan via e-mail: vraag@cultureleapotheek.nl


Enthousiaste samen-lezers in Drenthe getraind

Deze week trainden we een groep enthousiaste leesbegeleiders-in-de-dop voor te starten samenleesgroepen in Drenthe. Op uitnodiging van Biblionet Drenthe, die de provincie wil laten kennismaken met dit concept, werden een aantal bibliotheekmedewerkers, vrijwilligers en medewerkers van de Penitentiaire Inrichting Veenhuizen getraind. Hoe kies je geschikte teksten voor een groep? Hoe laat je iedereen aan het woord? En hoe ga je om met onverwachte emoties? Het kwam allemaal aan bod. Alle deelnemers gaan nu starten met een pilotgroep en in juli komen we weer bij elkaar om te horen hoe het is gegaan.

Meer lezen over ons samenlees-initiatief? www.wijlezensamen.nl